Asur ve Aramilerden gelen Semitik Hıristiyan halk olarak bilinen Süryaniler de diğer inançlara sahip topluluklarla birlikte Diyarbakır'da hep bir arada yaşamışlardır. Diyarbakır Merkez Hançepek, Alipaşa mahallesinde Sımaki, Kıtırbil, Zogni, Bismil ilçesinin, Ziri köyleri ile Eğil, Silvan, Lice ilçelerinde yaşamışlardır. Yaşamları boyunca Diyarbakır'da kendilerine ait kiliseleri okulları ve rahipleri olmuştur. Dilleri Aramice ve Kutsal Kitapları İncil'dir. Turabdin; inananları dağı anlamındadır.
DİYARBAKIR'I OMİD, EMİT, AMİDA İSİMLERİYLE ANMIŞLARDIR
Diyarbakır tarihinde de el sanatları, altın ve gümüş işlemeciliği, dokuma, puşicilik, terzilik vb. sanatlarının icra edilmesi ve günümüze kadar gelmesine Süryani, Keldani ve Ermeni ustalarının büyük katkısı olmuştur. Süryaniler tarihlerinde Diyarbakır'ı Omid, Emit, Amida İsimleriyle anmışlardır. 16.Yy. Beri puşicilik mesleğini icra etmişler ta ki 1960 yılına kadar ünlü bestekâr, ses ve sinema sanatçısı Ermeni Sami Hazinses (Samuel Agop Uluçyan) aynı zamanda Puşicilik de yapmıştır. "Başındaki puşi midir, Diyarbekir işi midir" Türküsüyle yörede Süryani ve Ermeni ustalarınca üretilen puşilerin ünü ve güzelliği anlatılmıştır.
KÜLTÜR, SANAT VE MÜZİK ALANINA KATKILARI...
Erkekler yöreye ait kostümlerinin yanında kendilerinin ürettikleri şal u şepik'te giymişlerdir. 1930 yılında Diyarbakır'da puşicilik okulu açılmış olup mezunlar vermiştir. Süryani hocalarda bu okulda görev yapmışlardır. Kültür, sanat, müzik alanında da yetişen ses, söz, saz ustalarıyla da yörenin müziğinin gelişmesine de vesile olmuşlar. Halk oyunlarında kullanılan takı, süs, giyim ve kuşam ile süslenmeyede katkıları olmuştur.
Cümbüş ve ses ustası, İpekçi Diran
Söz yazarı, Destici Necip Usta
Kanun ustası, Naci Balıkçı
Cümbüş ve ses ustası, Dikran
Kadın sanatçı, Naso Bacı
Darbukacı ve ses Sanatçısı, Bubé Menekşe
Ses sanatçıları, Bülent, Coşkun, Taşkın Sabah kardeşler.
EDEBİ YÖNLERİ BİRÇOK YÖNDEN GELİŞMİŞTİR
Vaftiz, nikâh ve düğünlerde helhele çekerler. Yörenin oyunlarını da oynar, düğün ve müzik icrasında ud, cümbüş, kânun, darbuka, zil, bağlama, keman, davul, zurna gibi müzik aletlerini kullanmışlardır.
Kevkeb Mednho (şark yıldızı), Heto gibi edebiyat ve sanat dergileri Süryanice başta olmak üzere çeşitli dillerde yazılı yayınlarıdırlar. Diyarbakırlı Süryani, şair, yazar, basın emekçisi Naum Faruk Palak alanında en tanınanlardan biridir. Süryanilerin Müzikal Özellikleri adlı eser Öğr. Gör. Melih Duygulu tarafından yayınlanmıştır. Süryanilerin ve Anadolu'nun Solan Renkleri adlı 38 parçalık albümde Kalan Müzik yapım tarafından yayınlanmıştır.
DİYARBAKIR SÜRYANİLERİNE AİT TÜRKÜ
Bir alav çıktı kavından
Mahlemizde hoş süryani
Öpeydim sol yanağını
Bir o yani bir bu yani
Gel öpem sol yanagindan
Kov catlasın öbür vani
Bu alav yandırdı canı
Kül etti canı cananı
Ne kül kaldı ne dumanı
Heyyo şavkan eğ bu yani
Mahlemiz dolu süryani
Öpeydim Sol Yanagini
