Dengbejlik sanatının en önemli ismi ve Kürtlerin Homerosu olarak bilinen Evdale Zeynike yöre halkının önemli günlerde klamlarını seslendirdiği efsaneleşmiş bir isim olarak varlığını sürdürüyor. Peki, Evdale Zeynikê kimdir, nerelidir, nerede doğdu, eserleri hangileri, ne zaman vefat etti? İşte Evdale Zeynikê’nin hayat hikayesi…
100 YILDAN FAZLA YAŞADIĞI TAHMİN EDİLİYOR...
Evdale Zeynikê 1800 yılların başında Ağrının Tutak ilçesinin Cemalverdi köyünde dünyaya gelmiştir. Babasının ismi Mustafa, dedesi Hasan, Babasının dedesi Süleyman, annesinin ismi ise Zeyné’dir. 113 yıl yaşayan Evdal, daha 3 yaşında iken babasını kaybetmiş ve annesi tarafından büyütülmüştür. Bu yüzden Evdale Zeyniké (Zeyne'nin oğlu) olarak tanınmıştır. Yaşar Kemal tarafından Kürtlerin Homeros’u olarak sıfatlandırılmıştır. Yaşar Kemal’ın “Benim fikir babam” dediği Evdal, 30 yaşına kadar çiftçilik ve reçberlikle uğraştığı için bir kılam dahi okumadığı anlatılır. Otuz yaşında gördüğü bir rüyanın yorumundan sonra hastalanmış aylarca yataktan çıkmamıştır. İyileşme sürecinde yatakta söylediği melodiler o güne dek duyulmamış bir makamın müjdecisi olduğunu insanlar daha sonra anlamaya başladılar. Ve o günden sonra Serhad Dengbéjleri onun ekolünü günümüze taşıdılar.
DİZELERİNDEKİ AŞK VE DERİN DUYGULAR…
Evdal’ın dizelerinde aşkın yakıcı özellikleri ile birlikte, hicvedici özelliklerini de bir arada görmek mümkündür. Evdal, kendini klamlarında şöyle tanımlar: "Kuvi nin süvarisi, Temonun babası". (Temo, Abdal'ın oğludur. Onu bir göç esnasında yol kenarında bir kundağın içinde bulurlar. Abdal onu diğer çocuklarından ayırmadığını göstermek için 'Temonun babası' ifadesini kullanır.)
KÜRTLERİN HOMEROS’U: TURNA KUŞU VE MUCİZESİ…
Müthiş bir betimle gücüne sahip olan Evdal, Gördüğü her güzelliği, her olayı kılam haline getirmiş. Aşiret kavgaları, kız kaçırma, kan davaları her konuyu ele almış. Onun tarzı çok etkileyici bir tarzdır. Evdal, lyada ve Odessa yazarı olduğu söylenen antik Yunan şairi Homeros'a benzetilerek, Kürtlerin Homerosu olarak biliniyor. Bu benzetmenin nedeni ise, Homeros, Akdeniz kıyılarını dolaşarak sanatını icra eder, hünerini gösterir, marifetlerini ortaya dökermiş. Homeros aynı zamanda kör bir ozanmış. Yunan edebiyatında da önemli bir yere sahiptir. Evdal ile bir çok ortak yanı var. Evdal da Serhat denilen bölge Ağrı, Kars, Iğdır, Muş, Erzurum, Van, Diyarbakır, Dersim illerini dolaşmış ayrıca Musul, İran ve Rusya'yaya da gidip, aşıklararası atışmalara katılmış ve hep üstün gelmiştir. Evdal, 70 yaşındayken hastalanmış ve kör olmuş. 7 yıl kör kalmış. Evdal'ın Homeros'a benzetilmesinin nedeni de budur. İkisi de yaşadıkları coğrafyada efsaneleşmişler. Evdal, kör kalınca o sırada kanadı kırık bir turna ona arkadaşlık etmiş. 7 yıl boyunca onun yanında kalmış. Evdal onun kanatlarını tedavi etmiş. Evdal, onunla yatıp kalkıyor, ona kılamlar söylüyormuş. Turna iyileştiği halde Evdal'ı bırakıp gitmemiş. Evdal'ın gözleri açıldıktan sonra turna da uçup gitmiş. O yüzden Evdal’ın tasvir edildiği mizansel resimlerde yanında sürekli bir turna vardır.
DENGBEJLERİN ŞAHI…
Şahé Dengbéja (dengbeejlerin şahı) diye anılan Evdal, dönemin önemli beylerinden biri olan Sürmeli Memed Paşa'nın dengbejliğini yapmış. Toplumun bütün gerçeklerini kılamlaştırmış. Her konuda kılam üretmiş. Aşk, ölüm, özlem, barış, siyaset gibi her konuda kılam üretmiş. O yüzden toplum onu kendinden biri olarak görmüş ve çok benimsemiş. Halen de düğünlerde, ölümlerde ve diğer toplumsal olaylarda onun kılamları söylenir.
DENGBEJLERİN ŞAHI…
Günümüz dengbejlerine ilham kaynağı olan Evdal’ın 1913 yılında vefat ettiği kabul görmektedir.
