Tarihi ve kültürel zenginliğiyle öne çıkan Diyarbakır’ın ismi, köklü geçmişiyle birlikte dikkat çekiyor. Kentin tarihî isimlerinden biri olan ve günümüzde de halk arasında yaygın olarak kullanılan “Amed” isminin kökeni, binlerce yıl öncesine dayanıyor. Etimolojik olarak incelendiğinde, Süryanice kökenli “Amîd”, “Amîdâ”, “Amîdî” ve “Amedî” gibi farklı biçimlerde karşımıza çıkan bu isimlerin tarihi, M.Ö. 1300’lü yıllara kadar uzanıyor. Diyarbakır, tarih boyunca farklı medeniyetler tarafından farklı adlarla anılmış bir şehir olma özelliği taşıyor.
BİR KILIÇ KABZASINDA “AMİDİ” İSMİNE RASTLANIYOR
Asur kaynaklarında bölgenin adı “Amidi” olarak geçerken, M.Ö. 200’lü yıllarda Asur hükümdarı Adad-Nirari’ye ait bir kılıç kabzasında da bu isme rastlanıyor. Roma ve Bizans dönemine ait kaynaklarda ise şehrin adının Amid, O’mid, Emit ve Amide şeklinde yazıldığı görülüyor. Yunan ve Latin kaynaklarında da “Amido” ya da “Amida” adlarıyla anılan şehir, bu dönemlerde önemli bir merkez olarak biliniyordu.
“'DİYARBAKIR' OLMASI GEREKTİR VE ARTIK BU İSİMLE TANINACAKTIR”
Diyarbakır isminin bugünkü hâlini alması ise Arap akınları sonrasında gerçekleşti. Bölgeye yerleşen Bekr adlı Arap aşireti nedeniyle şehir, “Bekr’in diyarı” anlamına gelen Diyar-ı Bekr olarak anılmaya başlandı. Bu isim 1937 gecesi Mustafa Kemal Atatürk’ün Diyarbekir’den Elazığ’a trenle geçtiği sırada yapılan bir dil tartışmasıyla başladı. Söz konusu tartışmanın ardından, TDK Genel Sekreteri İbrahim Necmi Dilmen’e resmi bir telgraf gönderilerek, Diyarbekir isminin etimolojik kökeniyle ilgili inceleme başlatılması talimatı verildi. Telgrafta, şehrin adının “Bakır memleketi” anlamına gelen “Diyarbakır” olarak değiştirilmesi gerektiğini ifade ederek, şu ifadeler kullanılmış;
“Diyarbekir şehrinin isminin etimolojisine dair etüt var mıdır? Esasta bu şehrin ismi 'Bakır memleketi' manasına olan 'Diyarbakır' olması gerektir ve artık bu isimle tanınacaktır. Dil Kurumunun bu hususta Tarih Kurumu ile iş birliği yaparak, historik ve lengüistik tetkikatta bulunmasını rica ediyorum”
Öte yandan, binlerce yıllık bu isim yolculuğu, Diyarbakır’ın çok katmanlı tarihine ve zengin kültürel mirasına ışık tutuyor.
