İslam dünyasının 5. Harem-i Şerifi olarak kabul edilen tarihi Diyarbakır Ulu Cami’nin avlusundan geçerken yüzyıllardır güneşe bakarak zamanı fısıldayan o sessiz tanığı hiç yakından incelediniz mi? Artuklu döneminin dünyaca ünlü dehası, sibernetik ve robotik biliminin kurucusu El-Cezeri’nin imzasını taşıyan 900 yıllık güneş saati, bugün kendi zamanına yenik düşme tehlikesiyle karşı karşıya.
33 medeniyete beşiklik eden, UNESCO tescilli surları ve kadim mabedleriyle tarihe meydan okuyan kadim kent Diyarbakır, yüzyıllar boyunca bilimin ve sanatın merkezi oldu. Bu köklü ilim geleneğinin günümüze ulaşan en nadide somut kanıtı ise şüphesiz El-Cezeri’nin Ulu Cami avlusunda sergilenen tarihi güneş saati.
Diyarbakır’ın asırlık saati Ulu Cami’nin avlusunda her gün yanından geçtiğimiz 900 yıllık hazine. Sibernetiğin kurucusu El-Cezeri’nin yaptığı bu tarihi güneş saati, 100 yıl önce korunsun diye cami avlusuna alındı. Yağmur, don ve kavurucu sıcak yüzünden mermerde uzmanların deyimiyle "taş kanseri" başladı. Çatlaklar büyüyor, üzerindeki zaman çizgileri siliniyor.
— Mücadele (@MucadeleGzt) November 13, 2026
100 YIL ÖNCE KORUNMAK İÇİN CAMİ İÇİNE ALINMIŞTI
Tarihi kayıtlara ve kent araştırmacılarının aktardığı bilgilere göre, bu eşsiz bilim mirası ilk dönemlerinde Ulu Cami’nin dışındaki meydanda yer alıyordu. Bundan yaklaşık 100 yıl önce, 1920’li yıllarda dış etkenlerden zarar görmemesi ve daha güvenli bir ortamda korunması amacıyla caminin avlusuna nakledilen eser, o günden bu yana avludaki yerinde ziyaretçilerini ağırlıyor.
RESTORATÖRLERİN UYARISI: "TAŞ KANSERİ" TEHLİKEDE
Ne var ki bir asır önce korunmak amacıyla avluya alınan güneş saati, bugün açık havada doğrudan doğa koşullarına maruz kalmanın bedelini ağır ödüyor. Kültürel miras uzmanları ve restoratörler, mermer yüzeyde ilerleyen ve mecazi olarak "taş kanseri" diye adlandırılan yapısal bozulmaya dikkat çekiyor. Yağmur suyu, nem, don olayları ve sert mevsimsel sıcaklık farkları taşın gözeneklerine işleyerek eseri içten içe çürütüyor. Kılcal çatlaklarla başlayan ve mermerin ortasında belirginleşen bu tahribat, müdahale edilmediği takdirde taşın parça parça kopmasına ve El-Cezeri’nin ince işçilikle kazıdığı zaman çizgilerinin tamamen silinmesine yol açıyor.
GELECEK NESİLLERE AKTARILMAK İÇİN ACİL KORUMA BEKLİYOR
Tarihi dokusu her geçen yıl biraz daha eriyen El-Cezeri’nin güneş saati, mevcut haliyle açık alanda bırakılırsa gelecek nesiller bu eşsiz mirası yalnızca eski arşiv fotoğraflarında görebilecek. Kent sakinleri ve tarih tutkunları, açık havada savunmasız duran eserin bilimsel yöntemlerle acilen koruma altına alınmasını; hava koşullarından yalıtılmış özel koruyucu cam bir fanus içerisinde sergilenerek güvenceye kavuşturulmasını bekliyor. Yüzyıllara meydan okuyarak bugüne ulaşan El-Cezeri’nin bu kadim zaman ölçerinin kendi zamanının tükenmemesi için atılacak her koruma adımı, Diyarbakır’ın bilimsel ve kültürel hafızasına sahip çıkmanın da en somut göstergesi olacak.
