Diyarbakır’ın en eski yapılarından biri olan Şemsîler Tapınağı, Mardinkapı semti mezarlığının alt kısmında yer alıyordu. Tapınak, 1950 yılında Mardin yolunun genişletilmesi sırasında tamamen ortadan kaldırıldı. Bugün tapınaktan geriye yalnızca sözlü anlatımlar kaldı.
İSLAM MİMARİSİNE AİT MABETLER
İslam mimarisine ait mabetler ise Diyarbakır’ın siluetini belirleyen en önemli unsurlar arasında yer alıyor. Ulu Camii, Hz. Süleyman Camii, Melek Ahmet Paşa Camii, Behram Paşa Camii, Kurşunlu Camii, Nebi Camii, Aynı Minare Camii, Ali Paşa Camii ve Şeyh Mattar Camii kent merkezindeki öne çıkan camilerden bazıları. Silvan, Ergani, Hazro, Hani, Lice ve Çermik ilçelerinde de tarihî ulu camiler bulunuyor.
YAHUDİ İNANCINA AİT MABETLER
Diyarbakır’daki Yahudi mirası, Sur ilçesi Yenikapı semtinde Arapşeyh Camii’nin arkasında bulunan sinagog, zamanla yıkıldı. Çermik ilçesindeki sinagog ise uzun süredir sahipsiz durumda ve kullanılamaz hâlde.
HRİSTİYAN İNANCINA AİT MABETLER
Roma dönemine ait Mithras Tapınağı, bugün Çınar ilçesindeki Zerzevan Kalesi içinde yer alıyor. Bunun yanı sıra Surp Giragos Ermeni Kilisesi, Ermeni Katolik Kilisesi, Saint George Kilisesi, Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi, Mar Petyun Keldani Kilisesi ve Mar Kozma Rum Kilisesi Diyarbakır merkezde bulunan önemli kiliseler arasında. Ergani, Çüngüş, Eğil, Dicle, Silvan, Hazro, Kulp ve Lice ilçelerinde yer alan birçok kilise ise bugün ya yıkılmış ya da metruk durumda.
ALEVİ İNANCINA AİT MABETLER
Diyarbakır’da Alevi inancına ait cemevleri de kentin inanç haritasında önemli bir yer tutuyor. Bağlar ilçesindeki Pir Sultan Abdal Kültür ve Cemevi aktif olarak faaliyet gösterirken, Sur, Bismil ve Çınar ilçelerine bağlı Şarabi, Seyithasan, Türkmenhacı, Büyükkadı, Türkdarlı, Şükürlü, Köseli ve Tezekli gibi mahalle ve köylerde bulunan cemevlerinin bir kısmı bugün hâlâ kullanılıyor. Ancak bazıları kapalı ya da atıl durumda.
Diyarbakır’daki bu inanç mekânları, kentin yalnızca mimari değil, aynı zamanda toplumsal hafızasını da yansıtıyor. Ayakta kalan yapılar kadar yıkılan ya da terk edilen mabetler de kentin geçmişine dair önemli izler taşıyor.
