Mezopotamya tarihinin her döneminde Diyarbakır, kuşkusuz ilim ve fen yuvası haline gelmiştir. Orta Çağ’dan Cumhuriyet dönemine kadar uzanan bu ilmi yolculukta adı geçen bilim insanları;
El Ceziri, Seyfüddin Amidi, İbnül Erzak, Zehebi, Molla Gürani, Molla Çelebi, Prof. Dr. Gazi Yasargil, Prof. Dr. Orhan Cezmi Tuncer, Prof. Dr. Nejat Diyarbekirli, Şevket Beysanoğlu, Prof.Dr. Özer Ozankaya, Prof. Dr. Cemal Yıldırım, Mahir Pamukçu, Taner Timur, Dr. Mehmet Nergiz.
DİYARBAKIR’IN EL-CEZİRE’SİNDEKİ CEVHER: EL CEZERİ
Diyarbakır’ın bilim alanında ortaya kattığı buluşlarla özellikle son yıllarda değeri gün yüzüne çıkan ismi, hiç kuşkusuz El Cezeri’dir. Diyarbakır’da hüküm süren Artuklu’ların Sarayı’nda başmühendis olarak görev yapan El Cezeri, mekanik ve otomasyon alanında çağının çok ötesine geçen eserler verdi. Hala yarattığı sistem araştırılıp robotik gelişimde yapıtaşı olarak referans alınmaktadır.
“KİTAB-ÜL HİYEL”
Makinelerinin önemli bir kısmını kısaca Kitab-ül Hiyel olarak bilinen ama asıl adı Kitâb el-câmi' beyn el-'ilm ve el-'amel en-nâfi' fi sınâa'ti'l-hiyel isimli eserinde, Artuklu hükümdarı Nasireddin Mahmud'un (1200-1222) isteği üzerine topladı. Kitabın tam ismi "Mekanik Biliminde Bilgi Ve Uygulamanın Bağdaştırılması" olarak çevrilebilir. Diyarbakır yöresinde yaşamış olan Cezeri, Fırat ve Dicle arasında bulunan bölgeye el-Cezire (ada) dendiği için El Cezeri lakabını kullanmıştır. Eserde 50 makinenin anlatımı yer alır.
DİYARBAKIR’IN ÖNEMLİ TARİHÇİSİ: İBNÜ’L EZRAK
El Cezeri ile aynı dönemde yaşadığı bilinen İbnü’l Ezrak, bugünkü Diyarbakır ilinin Silvan ilçesinde yaşamıştır. Memleketini ve tarih ilmini çok sevdiği bilinir. Diyarbakır’ın tarihini ve idari yapısını kayıt altına alan önemli tarihçilerden biri olarak öne çıktı.
“TARİHÜ’L MEYYAFARİKÎN VE ÂMİD”
İbnü'l Ezrak, tarih ilmini çok sevdiği bu motivasyon ile “Tarihü’l Meyyafarikîn ve Âmid”i kaleme almıştır. Eser XII(12). yüzyıla kadar bölge tarihi için eşsiz bir kaynaktır. Bizzat gözlemlerine ve kendinden önce eser veren İslam tarihçileri ve coğrafyacılarına dayanan İbnü’l-Ezrak, eserini kimseye sunma gayreti içinde olmamıştır. Bu özellik esere ayrıca kıymet katmaktadır. Onun çalışmaları, kentin Orta Çağ’daki siyasal ve toplumsal yapısını anlamada temel başvuru kaynakları arasında yer aldı.
İSLAMİ TARİH ALANINDA: ZEHEBİ, MOLLA GÜRANİ VE MOLLA ÇELEBİ
Diyarbakır, İslam ilim geleneğinde de önemli şahsiyetlere ev sahipliği yaptı. Hadis ve tarih alanında tanınan Zehebi, ilmi çalışmalarıyla yalnızca bölgeyi değil tüm İslam coğrafyasını etkiledi.
Osmanlı ilim hayatında iz bırakan Molla Gürani ve Molla Çelebi ise Diyarbakır medreselerinde şekillenen ilmi geleneğin İstanbul’a ve saraya uzanan temsilcileri oldu.
"YÜZYILIN BEYİN CERRAHI" : PROF. DR. GAZİ YAŞARGİL
Prof. Yaşargil, 2000 yılında Amerikan Beyin Cerrahları Derneği (AANS) tarafından "Yüzyılın Beyin Cerrahı" unvanı almıştı.6 Temmuz 1925'te babasının kaymakamlık görevi yaptığı Diyarbakır'ın Lice ilçesinde doğmuştu. Mikroskop altında cerrahiyi yeniden tanımlayan öncü yaklaşımı, binlerce hastanın yaşamına umut olmuş; dünya tıbbının yönünü değiştirmiştir. Yaşargil'in ölüm haberini Sağlık Bakanı Prof. Dr. Kemal Memişoğlu sosyal medya hesaplarından duyurdu. Memişoğlu, "Bilime adadığı ve bir asra yaklaştığı ömründe hepimiz için örnek teşkil eden nice işe imza atmıştı. Onun hatırasını yaşatmak için elimizden geleni yapacağız" ifadelerini kullandı.
Tıp dünyasında çığır açan Prof. Dr. Gazi Yaşargil, modern beyin cerrahisinin kurucuları arasında gösterilirken, tarih ve sanat tarihi alanında Prof. Dr. Nejat Diyarbakırlı Diyarbakır merkezli çalışmalarıyla bilim dünyasına önemli katkılar sundu. Kent kültürünün hafızasını kayıt altına alan Şevket Beysanoğlu, Diyarbakır’ın sosyal ve kültürel tarihini belgeleyen çalışmalarıyla adeta şehrin yaşayan arşivcisi oldu. Sosyoloji ve düşünce tarihinde Özer Ozankaya, bilim felsefesinde Cemal Yıldırım, tarih alanında Taner Timur, akademik üretimleriyle Diyarbakır’ın entelektüel mirasını modern üniversite dünyasına taşıyan isimler arasında yer aldı.
KADİM VE KÖKLÜ BİR GEÇMİŞ: DİYARBAKIR
Diyarbakır, tarih boyunca Mezopotamya ve Anadolu’da bilginin üretildiği, aktarıldığı ve korunduğu bir merkez oldu. Medreselerden saraylara, üniversitelerden kütüphanelere uzanan kadim ve köklü bir geçmişe sahiptir.
