Hayatımın 5 yıldan fazla bir bölümünü Diyarbakır’da yaşamış olmam, gerek bu güzel ve tarihi kent ile birlikte çevresindeki diğer kentler ile de ilgilenmeme neden olmaktadır. Örneğin katıldığım bir toplantıda ya da okuduğum bir yazı içerisinde bu bölge hakkında bir şey varsa, bunu Mücadele gazetemde okurlarımla paylaşmak istiyorum.
AKÜ Güzel Sanatlar Fakültesi Öğretim Üyesi Doç.Dr.Ülkü Küçükkurt, Uluslararası, bilimsel bir sempozyumda “Mardin El Sanatlarında Şahmaran Figürü” konulu bir bildiri sunmuş, ben de bu bildiriyi dikkatle dinleyip notlar almıştım. Zira bu konu hem ilgi alanım içerisinde hem de yüreğimdeki Diyarbakır ile ilintiliydi…
Zira yılan, birçok uygarlığın edebiyatında, sanatında, dini inanışlarında kendine yer bulmuş, destanlara, masallara çeşitli şekillerde konu olmuştur. Yunan mitolojisinde yılan, Medusa’nın saçlarında ortaya çıkmıştır. Yılan, kabuk değiştirerek kendini yenileyebilmesi nedeniyle sonsuzluk ve yeniden doğuşu temsil etmektedir. Dîvânû Lugâti-t Türk de yılanbirkaç yerde geçmektedir. Türk kültüründe önemli yere sahip olan yılan, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da başı insan, vücudu yılan, Şahmaran olarak karşımıza çıkmaktadır. Şahmaran, farsça kökenli bir sözcük olup şah, hükümdar, sultan anlamını içerir.Mar ise yılan demektir. Maran ise yılanın çoğuludur.
Şahmeran efsanesinin izlerini günümüz el sanatlarında görmekteyiz. Şahmeran’ın yılan kadın olarak değerlendirilmesi bu bölgede yılana verilen değeri yansıtmaktadır. Mardin Deyrulzafaran Süryani Kadin Manastırı’nın iç mekanında bulunan bir kemer üzerinde, haçı çevreleyen yılan kompozisyonlu taş oyma bulunmaktadır. Mardin Kırklar Kilisesi’nin iç avlu duvarında bulunan hayvan bezemeli panoda yılan figürü yer almaktadır.
Mardin ve çevresinde göçebe aşiretlerinin yıllık göç yolları üzerinde bulunan mezar taşlarına günlük hayatları ve onlar için önemli olan canlılar işlenmiştir. Bu mezar taşlarında Şaman inancının izleri bulunmaktadır. Yılan, koruyucu bir ruhtur ve şamana seyahatlerinde yardım etmektedir Mardin, Cizre bölgesinin bazı mezar taşlarında yılan kabartması bulunmaktadır.
Mardin ve çevresinde Şahmaran’ın uğur ve bereket getirdiğine inanılmaktadır. Şahmeran sevgisi vardır. Evlerde, işyerlerinde Şahmaran duvarlara asılmakta, ya da genç kızların işledikleri örtülerde, sandıklarda muhafaza edilmektedir.
Doç.Dr.Ülkü Küçükkurt, bildirisinde Bilinen ve bilinmeyen birkaç Şahmaran Efsanesini de anlattı. Daha çok da Şahmaran’ın el sanatlarına yansımalarına değinerek örnekler verdi. Örneğin; “Mardin el sanatlarına uygulananŞahmeran figürünün baş kısmı süslüdür. Kirpikleri uzun, gözleri iridir. İç kısma doğru kıvrılmış, başının her iki tarafında boynuz bulunmaktadır. Vücudu pullarla kaplı, kuyruğu dışa doğru kıvrılmıştır. Kuyruğu, dili dışarıya doğru çıkmış yılan başıyla son bulmaktadır. Ayakları, beş ya da altı adet, dili dışarıda yılandan oluşmaktadır. Şahmeranların boyunlarında kolye, kulaklarında küpe, kuyruğunda bilezik ve başında bir taç bulunmaktadır. Üzerindeki mücevherler Şahmeran’ın zenginliğini göstermektedir. Şahmeran figürü uygulandığı malzeme ve kullanım alanına göre bazı farklılıklar göstermektedir. Mardin’de en çok camaltı resimlerinde, bakır işlerinde, ahşap oyma sanatında, kumaş el baskısı, gümüş işleri ve diğer alanlardaki el sanatlarında Şahmeran figürü kullanılmıştır.”
Küçükkurt bildirisinin sonunda, yararlandığı kaynakların da geniş bir listesini vermiştir.
