Günümüzde yoğun iş temposu, şehir yaşamı, zamandan tasarruf etme isteği ve uzun süre bozulmadan saklanabilen ürünlere duyulan ihtiyaç, ultra işlenmiş gıdaları hayatımızın önemli bir parçası hâline getirdi.
Market raflarında sıralanan paketli atıştırmalıklar, hazır çorbalar, şekerli kahvaltılık gevrekler, gazlı içecekler, hazır kekler, bisküviler, bazı dondurulmuş hazır yemekler ve salam, sosis gibi işlenmiş et ürünleri bu grupta yer alabilir. Ancak her paketli gıdayı zararlı veya ultra işlenmiş olarak değerlendirmek doğru değildir. Sade yoğurt, dondurulmuş sebze, pastörize süt ve katkısız konserve baklagiller de işlem görmüş gıdalardır ancak bunların hepsi ultra işlenmiş sayılmaz. Ultra işlenmiş gıdalar genellikle ev mutfağında kullanılmayan bileşenler ve endüstriyel işlemlerle hazırlanır. Ürüne lezzet, renk, koku ve belirli bir kıvam kazandırmak, raf ömrünü uzatmak ve tüketicinin ürünü kolayca hazırlayıp tüketmesini sağlamak bu üretim sürecinin temel amaçları arasındadır. Özellikle yoğun şeker, tuz ve yağ içeren, lif bakımından fakir, lezzeti ve tüketim kolaylığı nedeniyle kısa sürede fazla miktarda yenebilen ürünler, günlük beslenme düzeninde dikkat edilmesi gereken gruptur.
Bu ürünlerin içeriğinde ilave şeker, glikoz şurubu, yüksek miktarda tuz, doymuş yağ, bazı ürünlerde endüstriyel trans yağlar, aroma vericiler, renklendiriciler, emülgatörler, kıvam artırıcılar, tatlandırıcılar ve koruyucular bulunabilir. Ancak bütün katkı maddeleri zararlı değildir. İzin verilen katkı maddeleri belirli kullanım koşulları ve miktarları çerçevesinde değerlendirilir. Asıl sorun, tek bir katkı maddesinden çok, beslenmenin büyük bölümünün bu ürünlerden oluşması ve kişinin uzun süre yüksek miktarda şeker, tuz ve enerji almasıdır. Ayrıca ambalajdan kaynaklanabilecek bazı kimyasalların gıdaya geçişi de araştırılan konular arasındadır. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Ultra işlenmiş gıdaların içerdiği tüm maddelerin vücutta birikerek organları zehirlediğini söylemek bilimsel açıdan doğru değildir. Bazı maddeler metabolize edilir veya vücuttan atılırken bazı kimyasalların vücuttaki kalıcılığı farklı olabilir. Bu durum maddenin türüne, maruz kalınan miktara ve kişinin özelliklerine bağlıdır. Dolayısıyla bir ürünün içindekiler listesini okumak, yalnızca katkı maddelerinin sayısına değil, şeker, tuz, yağ ve lif içeriğine de dikkat etmek gerekir.
Ultra işlenmiş gıdaların uzun süre ve fazla miktarda tüketilmesi, vücudumuzun farklı sistemlerini etkileyebilir. Şeker ve enerji bakımından zengin, lif bakımından yetersiz bir beslenme düzeni kilo artışına, insülin direncine ve tip 2 diyabet riskinin yükselmesine katkıda bulunabilir. Fazla tuz tüketimi kan basıncını artırarak hipertansiyon gelişimini kolaylaştırabilir. Doymuş yağdan zengin ürünler ve genel olarak sağlıksız beslenme düzeni de kan yağlarının olumsuz etkilenmesine ve kalp damar hastalıkları riskinin artmasına yol açabilir. Bu durum böbrekleri de dolaylı olarak etkiler. Özellikle hipertansiyon ve diyabet, böbrek hastalıklarının önemli nedenlerindendir. Karaciğerde ise fazla enerji alımı ve obezite, yağlanma riskini artırabilir. Bağırsaklarımızda yaşayan yararlı mikroorganizmalar, yani bağırsak mikrobiyotası, beslenme biçimimizden etkilenir. Liften fakir beslenme ve bazı katkı maddelerine maruz kalma bağırsak sağlığı açısından araştırılmaktadır. Bununla birlikte her katkı maddesinin bağırsaklara zarar verdiği veya bu ürünlerin doğrudan karaciğer ve böbrek hasarına neden olduğu söylenemez. Öte yandan vücutta uzun süreli düşük düzeyli inflamasyon olarak bilinen iltihabi süreçler, obezite ve metabolik hastalıklarla ilişkili olabilir. Eklem ağrıları açısından da fazla kilo, eklemlere binen yükü artırarak özellikle diz ve kalça eklemlerindeki şikâyetleri ağırlaştırabilir.
Son yıllarda ultra işlenmiş gıdalar ile Alzheimer hastalığı ve demans arasındaki ilişki de araştırılmaktadır. Bazı gözlemsel çalışmalar, bu ürünleri daha fazla tüketen kişilerde bilişsel işlevlerde bozulma riskinin daha yüksek olabileceğini düşündürmektedir. Olası açıklamalar arasında damar sağlığının bozulması, diyabet, hipertansiyon, obezite ve inflamasyon gibi etkenler bulunmaktadır. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır. Birlikte görülmeleri, bu gıdaların doğrudan Alzheimer veya demansa neden olduğunu kanıtlamaz. Yaş, fiziksel aktivite, eğitim düzeyi, genel beslenme alışkanlıkları ve diğer sağlık sorunları da sonuçları etkileyebilir. Bu nedenle beyin sağlığını korumak için tek bir gıdayı suçlamak yerine sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, balık, kuruyemiş ve zeytinyağı gibi besinleri içeren dengeli bir beslenme düzeni benimsemek daha doğru bir yaklaşımdır. Özellikle diyabeti, hipertansiyonu, kolesterol yüksekliği, kronik böbrek hastalığı veya karaciğer yağlanması bulunan bireylerin yüksek şeker, tuz ve doymuş yağ içeren ürünleri sınırlandırmaları önemlidir. Çocuklar ve ergenler de büyüme döneminde yeterli vitamin, mineral, protein ve lif alabilmeleri için bu ürünlerin ağırlıkta olduğu bir beslenme biçiminden korunmalıdır.
Ultra işlenmiş gıdaları hayatımızdan tamamen çıkarmak herkes için geçerli, kesin bir günlük tüketim sınırı belirlenmiş değildir. En uygun yaklaşım, bu ürünleri günlük beslenmenin temelini oluşturacak şekilde tüketmemek ve mümkün olduğunca daha az işlenmiş seçeneklere yönelmektir. Örneğin kahvaltılık gevrekler yerine yulaf ezmesi, şekerli içecekler yerine su veya şekersiz içecekler, paketli kek ve bisküviler yerine taze meyve ve ölçülü miktarda çiğ kuruyemiş tercih edilebilir. Hazır yemekler yerine evde hazırlanmış sebze yemekleri, mercimek, nohut, kuru fasulye, yumurta, yoğurt ve tam tahıllı ürünler günlük beslenmede daha sık yer alabilir. Zamanın kısıtlı olduğu günlerde önceden pişirilip porsiyonlanmış yemekler, dondurulmuş sebzeler ve tuz eklenmemiş konserve baklagiller de pratik alternatiflerdir. Alışveriş sırasında ürünlerin içindekiler listesini ve besin değerlerini karşılaştırmak, ilave şeker ve tuz miktarına dikkat etmek yararlı olacaktır. Sağlıklı beslenme, yalnızca katkı maddelerinden kaçınmak değil, yeterli ve dengeli beslenmek, çeşitli besinler tüketmek ve porsiyon kontrolünü sağlamaktır. Ultra işlenmiş gıdaları azaltmak için bir anda bütün alışkanlıklarımızı değiştirmemiz gerekmez. Küçük ama sürdürülebilir adımlar atarak hem bugünkü sağlığımızı koruyabilir hem de gelecekteki hastalık risklerimizi azaltmaya katkıda bulunabiliriz.
