Beslenme denildiğinde çoğu kişinin aklına fazla kilo, obezite ve zayıflama gelir. Oysa toplum sağlığını tehdit eden önemli sorunlardan biri de malnütrisyondur.

Üstelik malnütrisyon yalnızca açlık çeken veya çok zayıf görünen insanlarda ortaya çıkmaz. Normal kilolu, hatta fazla kilolu bireylerde bile yetersiz ve dengesiz beslenmeye bağlı malnütrisyon gelişebilir. Peki, malnütrisyon nedir? Kimler risk altındadır ve bu durumun önlenmesi neden bu kadar önemlidir?

Malnütrisyon, vücudun enerji, protein, vitamin ve mineral gibi besin ögelerini yeterli ve dengeli alamaması veya hastalıklar nedeniyle bu besin ögelerinden yeterince yararlanamaması sonucunda ortaya çıkan bir beslenme bozukluğudur. Dünya Sağlık Örgütü malnütrisyonu yalnızca yetersiz beslenme olarak değil, aşırı ve dengesiz beslenmeyi de kapsayan geniş bir kavram olarak ele almaktadır. Ancak günlük klinik uygulamada malnütrisyon denildiğinde çoğunlukla yetersiz beslenmeye bağlı gelişen enerji ve protein eksikliği akla gelir. Bu durum zamanla kas kaybına, bağışıklık sisteminin zayıflamasına, yara iyileşmesinin gecikmesine, fiziksel gücün azalmasına ve yaşam kalitesinin düşmesine neden olabilir. Özellikle çocuklarda büyüme ve gelişme geriliğine, öğrenme güçlüklerine ve ilerleyen yaşlarda sağlık sorunlarına zemin hazırlayabilir.

Malnütrisyon her yaş grubunda görülebilmekle birlikte bazı bireyler daha fazla risk altındadır. Bebekler, çocuklar, gebeler, emziren anneler ve ileri yaştaki bireyler bu grupların başında gelir. Özellikle yaşlılarda iştah azalması, diş ve çiğneme problemleri, yutma güçlüğü, yalnız yaşama ve kronik hastalıklar besin tüketimini azaltabilir. Kanser, diyabet, böbrek ve karaciğer hastalıkları, kalp yetmezliği, bağırsak hastalıkları ve ağır enfeksiyonlar da malnütrisyon riskini artırır. Hastanede yatan, ameliyat geçiren veya yoğun bakımda tedavi gören hastalar da yakından takip edilmelidir. Türkiye'de 21 şehirdeki 33 hastanenin verileriyle 191 binin üzerinde yetişkin hastanın değerlendirildiği geniş kapsamlı bir araştırmada, hastaneye yatan yetişkinlerin yüzde 11,6'sında malnütrisyon riski saptanmıştır. Bu oran 65 yaş üzerindeki bireylerde yüzde 20,4'e, 80 yaş üzerindekilerde ise yüzde 30,2'ye yükselmektedir. Bu sonuçlar, özellikle yaşlı hastalarda beslenme durumunun düzenli değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Malnütrisyonun önlenmesinde en önemli adım, riskin erken fark edilmesidir. İstemsiz kilo kaybı, iştahsızlık, öğün atlama, kaslarda incelme, kıyafetlerin bollaşması, sürekli yorgunluk ve fiziksel güç kaybı dikkat edilmesi gereken belirtilerdir. Özellikle son 3-6 ay içerisinde kişinin istemsiz olarak ağırlığının yüzde 5 veya daha fazlasını kaybetmesi önemli bir uyarıdır. Ancak yalnızca tartıdaki rakama bakmak yeterli değildir. Vücut ağırlığı normal veya yüksek olan bir kişide de kas kaybı ve yetersiz beslenme görülebilir. Bu nedenle beden kitle indeksi, kilo değişimi, kas kütlesi, besin tüketimi ve hastalık öyküsü birlikte değerlendirilmelidir. Hastanelerde NRS-2002, toplumda ve yaşlılarda MUST ve MNA gibi tarama araçlarından yararlanılabilir. Risk saptanan bireylerde GLIM kriterleri gibi yöntemlerle tanısal değerlendirme yapılmalıdır.
Malnütrisyon tedavisinde temel amaç, kişinin enerji ve protein gereksinimini karşılamak, kaybedilen kas kütlesini korumak veya yeniden kazandırmak ve vitamin-mineral eksikliklerini gidermektir. Tedavi her bireyin yaşına, hastalığına, beslenme durumuna ve ihtiyaçlarına göre planlanmalıdır. Öncelikle günlük öğünler düzenlenmeli, yeterli enerji ve protein içeren besinler tercih edilmelidir. Yumurta, süt, yoğurt, peynir, et, balık, tavuk ve kuru baklagiller kaliteli protein kaynaklarıdır. Gerektiğinde yemeklerin besin değeri artırılmalı, küçük hacimli ancak enerji ve protein içeriği yüksek öğünler hazırlanmalıdır. Ağızdan beslenmenin yeterli olmadığı durumlarda hekim ve diyetisyen değerlendirmesiyle oral beslenme destek ürünleri kullanılabilir. Ağızdan beslenmenin mümkün olmadığı veya yetersiz kaldığı hastalarda enteral, gerekli durumlarda ise parenteral beslenme desteği gündeme gelebilir. Uzun süre yetersiz beslenen kişilerde beslenmeye birden ve kontrolsüz başlanması yeniden beslenme sendromu gibi ciddi sorunlara yol açabileceğinden tedavi mutlaka sağlık ekibi gözetiminde yürütülmelidir.

Malnütrisyonun önlenmesi yalnızca kişinin sağlığını korumakla kalmaz, toplum ve ülke ekonomisi açısından da önemli kazanımlar sağlar. Yeterli beslenen bireylerin bağışıklık sistemi daha güçlü olur, enfeksiyon ve komplikasyon riski azalır, yara iyileşmesi hızlanır ve günlük yaşam aktivitelerini bağımsız sürdürme olasılığı artar. Çocuklarda sağlıklı büyüme ve gelişme, okul başarısı ve gelecekteki üretkenlik desteklenir. Yaşlılarda kas gücünün korunması düşme, kırık ve bakım ihtiyacı riskini azaltmaya yardımcı olur. Hastanelerde ise komplikasyonların, yeniden yatışların ve tedavi sürelerinin azalması sağlık sisteminin yükünü hafifletir.

Ülkemizde malnütrisyona bağlı toplam ekonomik kaybı doğrudan ortaya koyan güncel ve kapsamlı bir ulusal maliyet hesabı bulunmadığından kesin bir rakam vermek doğru değildir. Ancak ekonomik etkisi oldukça açıktır. Malnütrisyonlu hastalarda enfeksiyonlar, ameliyat sonrası komplikasyonlar, uzun hastane yatışları, ilaç ve bakım gereksinimleri sağlık harcamalarını artırmaktadır. Türkiye'de ortopedik cerrahi hastaları üzerinde yapılan bir araştırmada malnütrisyon riski taşıyan hastaların hastanede ortalama 1,36 gün daha uzun kaldığı bildirilmiştir. İnme hastalarında yapılan başka bir Türkiye çalışmasında ise malnütrisyonu olan bireylerin yıllık hasta başı sağlık maliyetlerinin daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Dolayısıyla malnütrisyonu önlemek, yalnızca tedavi giderlerini azaltmak değil, insan gücünü, yaşam kalitesini ve toplumsal refahı korumak anlamına da gelmektedir.

Malnütrisyon geliştikten sonra tedavi etmek yerine oluşmasını önlemek çok daha kolay ve ekonomiktir. Bunun için hastanelerde her hastanın beslenme durumunun değerlendirilmesi, yaşlıların düzenli takip edilmesi, çocuklarda büyüme ve gelişmenin izlenmesi ve toplumda beslenme farkındalığının artırılması gerekmektedir. Beslenme, tıbbi tedavinin tamamlayıcısı değil, tedavinin ayrılmaz bir parçası ve kendisidir. Sağlıklı bir toplumun temeli yalnızca hastalıkları tedavi etmekten değil, insanların yeterli ve dengeli beslenmesini sağlamaktan geçer.